﻿{"id":1554,"date":"2020-09-21T15:59:17","date_gmt":"2020-09-21T12:59:17","guid":{"rendered":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/?p=1554"},"modified":"2023-12-05T01:27:40","modified_gmt":"2023-12-04T22:27:40","slug":"turkce-adige-dili-ve-edebiyatinin-gelisim-basamaklari-genis-ozet","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/tr\/turkce-adige-dili-ve-edebiyatinin-gelisim-basamaklari-genis-ozet\/","title":{"rendered":"ADIGE D\u0130L\u0130 VE EDEB\u0130YATININ GEL\u0130\u015e\u0130M BASAMAKLARI[1]  (Geni\u015f \u00d6zet)"},"content":{"rendered":"Dil ile edebiyat birbirine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Dil ve yaz\u0131 varsa edebiyatta var olur. Dil bir halk\u0131n tarihinin ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn temel ta\u015f\u0131d\u0131r. Dil medeniyetin bir g\u00f6stergesidir. Ad\u0131ge dil biliminin ilk bilim insan\u0131, ilk profes\u00f6r\u00fc \u00c7era\u015fe Zeynep \u201cDil halk\u0131n can\u0131d\u0131r\u201d demi\u015ftir.<\/p>\n<p>Dilin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerdir. Dilimizde yer alan yazmak, kitap, k\u00e2\u011f\u0131t, harf gibi s\u00f6zc\u00fckler tek bir k\u00f6kten t\u00fcremi\u015ftir. Dilimiz \u00e7ok eski olmas\u0131na ve yaz\u0131 ile ilgili s\u00f6zc\u00fckler dilimizde yer almas\u0131na ra\u011fmen yaz\u0131 dilimizin oldu\u011funa ili\u015fkin kan\u0131tlar hen\u00fcz yeterli de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131 ile bu hususu \u015fimdilik bir kenara b\u0131rakal\u0131m.<\/p>\n<p>Ad\u0131gelerin zengin leh\u00e7e ve \u015fivelere sahip oldu\u011fu herkes taraf\u0131ndan bilinir. Bug\u00fcn bile ya\u015fad\u0131klar\u0131 her yerde bu zengin konu\u015fma bi\u00e7imlerine rastlan\u0131r.<\/p>\n<p>G\u00fcn\u00fcm\u00fczde t\u00fcm d\u00fcnyada insanlar art\u0131k yeteri kadar okumuyor, okumay\u0131 terk ediyor diye \u015fikayetler duyulmaktad\u0131r. Ad\u0131geler de bunlar\u0131n i\u00e7inde yer al\u0131yor. Fakat bizim gibi d\u00fcnyaya da\u011f\u0131lm\u0131\u015f- da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f halklar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini, fikirlerini birbirlerine ula\u015ft\u0131ran yaz\u0131d\u0131r, kitapt\u0131r, edebiyatt\u0131r.<\/p>\n<p>Edebiyat\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 y\u0131l\u0131 1923\u2019t\u00fcr. Ad\u0131gey\u2019de yaz\u0131 dilinin temeli at\u0131l\u0131yor, Ad\u0131ge Mak (Ad\u0131ge sesi) adl\u0131 gazete \u00e7\u0131kmaya ba\u015fl\u0131yor. Bu gazetede ilk yazarlar\u0131m\u0131zdan olan \u00c7era\u015fe Tembot ve Hatko Ahmet\u2019in yaz\u0131lar\u0131 yer al\u0131yor.<\/p>\n<p>T\u00fcm Kuzey Kafkasya&#8217;da yaz\u0131lan ilk roman, \u00c7era\u015fe Tembot\u2019\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 &#8221;Nasipin Yolu&#8221; adl\u0131 romand\u0131r. O \u015f\u00f6yle demi\u015fti: Ad\u0131geler e\u011fitimli olmal\u0131 en \u00e7ok da kad\u0131nlar\u0131 bu konuda bilin\u00e7lendirmelidir. Tembot, en son roman\u0131 &#8221;Tek Atl\u0131&#8221; dahil neyi yazd\u0131ysa, daima Ad\u0131ge kad\u0131n\u0131n\u0131 y\u00fcceltmi\u015f ve onun isteklerini dile getirmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Tembot\u2019un arkada\u015f\u0131 Hatko Ahmet\u2019in, -her ne kadar ya\u015fam\u0131 k\u0131sa olduysa da (37 y\u0131l ya\u015fad\u0131)- &#8221;Ya\u015fl\u0131l\u0131\u011f\u0131mda Bana Yanl\u0131\u015f Ad\u0131m Att\u0131rmay\u0131n&#8221; adl\u0131 \u015fiirinde &#8221;Kitab\u0131 eline al, i\u00e7indekini oku, kahrolsun cahillik&#8221;diye yazmaktad\u0131r. K\u00fc\u00e7\u00fckler i\u00e7in yazd\u0131\u011f\u0131 eserde: &#8221;Gidelim, okula gidelim, da\u011flar\u0131n tepesinde oturan da dere kenar\u0131nda ikamet eden de, gidelim okulumuza&#8230;&#8221; demektedir. Di\u011fer \u015fiirlerinde de Ad\u0131gelerin en \u00e7ok ihtiya\u00e7 duydu\u011fu e\u011fitim konusu yer almaktad\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda yaz\u0131 yazmaya ba\u015flayan gen\u00e7ler cepheye gittiler. Onlardan biri de Borej o\u011flu And\u0131rhuay H\u00fcseyin\u2019di ve ya\u015fam\u0131 2\u04c0 ya\u015f\u0131nda sona erdi. Rusya da en \u00fcst\u00fcn unvan olan &#8221;Sovyetler Birli\u011fi Kahraman\u0131&#8221; unvan\u0131 ilk defa ona verildi. &#8221;Ya\u015farken Bana Sayg\u0131 G\u00f6sterin&#8221; adl\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck kitab\u0131 Jane K\u0131r\u0131m\u0131ze taraf\u0131ndan sonradan yay\u0131mland\u0131.<\/p>\n<p>Daha sonra Sava\u015ftan d\u00f6nenler Ad\u0131ge Edebiyat\u0131n\u0131 geli\u015ftirdiler. Hadegatle Asker, Levsten Yusuf, Yevt\u0131h Asker, Kestene Dimitri, Jane K\u0131r\u0131m\u0131ze gibileri.<\/p>\n<p>Me\u015fbe\u015fe \u0130shak&#8217;\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc \u015fiirleri 1950&#8217;li y\u0131llarda Ad\u0131ge Edebiyat\u0131nda yer almaya ba\u015flad\u0131. Sava\u015f y\u0131llar\u0131nda o hen\u00fcz \u00e7ocuktu. &#8221;Yaralar&#8221;, &#8221;Dul Kad\u0131nlar&#8221; adl\u0131 \u015fiirlerinde sava\u015f\u0131n ac\u0131lar\u0131n\u0131 yans\u0131tt\u0131. &#8221;Ey Annem sende dul kad\u0131nlardan birisin&#8221; diyerek yaz\u0131lar yazd\u0131. Korkun\u00e7 Sava\u015fta sa\u011f kalanlara &#8221;G\u00fc\u00e7l\u00fc \u0130nsanlar&#8221; diye s\u00f6z etti.<\/p>\n<p>\u015eair Beretere Hamid pek \u00e7ok kitap yay\u0131mlad\u0131. \u00c7eviri i\u015finde de beceriliydi. G\u00fcrc\u00fc \u015fair \u015eota Rustaveli&#8217;nin &#8221;Kaplan Postlu \u015e\u00f6valye&#8221; adl\u0131 eserini m\u00fckemmel bir bi\u00e7imde \u00e7evirdi.<\/p>\n<p>1960&#8217;l\u0131 ve 1970&#8217;li y\u0131llarda Ad\u0131gey Devlet Enstit\u00fcs\u00fc&#8217;n\u00fcn Ad\u0131ge B\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bitirenlerden baz\u0131lar\u0131 Edebiyat alan\u0131nda yer almaya ba\u015flad\u0131lar. Kuyeko Nalbiy, Kump\u0131l Kad\u0131rbe\u00e7, Nehaye Ruslan, Ba\u011f Nurbiy.<\/p>\n<p>1980-2000 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda birka\u00e7 gen\u00e7 Moskova&#8217;daki en y\u00fcksek Edebiyat Enstit\u00fcs\u00fcnde okudu. Onlar Edebiyat\u0131m\u0131z\u0131 zenginle\u015ftiriyorlar: Hunago Said, Kuy \u015e\u0131hambiy, \u00c7eni\u015fh Molidhan.<\/p>\n<p>1990&#8217;l\u0131 y\u0131llar \u00fclkemiz i\u00e7in zor y\u0131llard\u0131. Ekonomi, politika bozuldu. Ad\u0131ge \u00fclkesi de bu zorluklardan etkilendi. Gen\u00e7lerin d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 de\u011fi\u015fti. Dil ve geleneklerimizde baz\u0131 noksanl\u0131klar olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>Edebiyat ele\u015ftirmenleri de Ad\u0131ge Edebiyat\u0131 \u00fczerine konu\u015ftular, yazd\u0131lar. \u0130lk \u00f6nce Profes\u00f6r Kun\u0131j Muhammet ile Profes\u00f6r \u015ehalaho Abu ve daha sonra onlar\u0131n \u00f6\u011frencileri olan \u015ee\u015fe Kazbek, \u00c7uam\u0131ko T\u0131rkubiy, Pene\u015fu Vu\u00e7ujuk ve di\u011ferleri bu alanda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar.<\/p>\n<p>Yenem\u0131ko Mevl\u00fcd&#8217;\u00fcn &#8221;Da\u011fl\u0131 D\u00fc\u015f\u00fcnceleri&#8221; adl\u0131 kitab\u0131 Diasporadakilerin psikolojisini bize anlat\u0131yor.<\/p>\n<p>Ad\u0131geler nerede ya\u015farlarsa ya\u015fas\u0131nlar d\u00fc\u015f\u00fcnsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 b\u0131rakmad\u0131lar. Nerede olursa olsun \u00fcretilen eserlerin t\u00fcm\u00fcn\u00fc toplaman\u0131n zaman\u0131 geldi.<\/p>\n<p>Ad\u0131ge Edebiyat\u0131 \u00f6v\u00fcn\u00e7 duyulacak bir geli\u015fim g\u00f6sterdi. Ancak bu konuda d\u00fc\u015f\u00fc\u015fler var. San\u0131r\u0131m bunun da pek \u00e7ok nedeni var.<\/p>\n<p>Acaba toplumsal miras\u0131m\u0131z olan anadilin anlam\u0131 azal\u0131yor mu?<\/p>\n<p>Anadili A\u00e7\u0131s\u0131ndan bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f, fakirle\u015fme olursa ak\u0131l da d\u00fc\u015f\u00fcnce de fakirle\u015fir diyorlar. Kalbindekini ifade etme a\u00e7\u0131s\u0131ndan en do\u011fru ifade \u015fekli anadili ile yap\u0131land\u0131r demi\u015fti b\u00fcy\u00fck Rus yazar\u0131 Tolstoy.<\/p>\n<p>\u00d6te yandan ayd\u0131nlar, d\u00fcnyada var olan dillerin giderek azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade ediyorlar. \u0130ki haftada bir, bir dil yok olmakta. Ad\u0131ge dili de bu kaybolma s\u0131ras\u0131n\u0131n i\u00e7indedir. Peki biz ne yapmal\u0131y\u0131z? Gelecek 50 y\u0131l i\u00e7inde ne olacak?<\/p>\n<p>G\u00fcn\u00fcm\u00fczde seni \u00f6zg\u00fcr k\u0131lacak olan mesleki e\u011fitimindir. Seni koruyacak olan da dilindir. D\u00fcnya k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile tan\u0131\u015ft\u0131racak olan da edebiyat\u0131nd\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Nart Destanlar\u0131n\u0131, yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 dilde okumak i\u00e7in Ad\u0131ge dilini \u00f6\u011frenen ki\u015fi d\u00fcnya k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00f6zg\u00fcr bir \u00fcyesidir. Asla unutmamam\u0131z gereken yaz\u0131 dilimizin- edebiyat dilimizin, bize miras olan dilimizin ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn koruyucusu oldu\u011funu unutmamam\u0131zd\u0131r.<\/p>\n<p>Halk\u0131n i\u00e7inden b\u00fcy\u00fck bir yazar \u00e7\u0131karsa edebiyat dili de ona ba\u011fl\u0131 olabilmektedir. Rus dili Aleksand\u0131r Pu\u015fkin&#8217;e ba\u011fl\u0131d\u0131r. Dante&#8217;nin yaz\u0131lar\u0131 sonras\u0131 \u0130talyanlar\u0131n edebiyat dili olu\u015fmu\u015ftur. Bizimde klasiklerimiz var: \u00c7era\u015fe Tembot, \u015eocentsuk Ali v.b.<\/p>\n<p>D\u00fcnyada ulusal edebiyatlar aras\u0131nda k\u00f6pr\u00fc kurmak i\u00e7in toplant\u0131lar yap\u0131lmaktad\u0131r. Eri\u015ftikleri noktalar\u0131 ortaya koyarak birbiriyle olan ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in \u00e7abal\u0131yorlar. S\u00f6z gelimi 2019 y\u0131l\u0131nda co\u011frafi olarak birbirine uzak alt\u0131 \u00fclkenin yazarlar\u0131 bir araya geldiler.<\/p>\n<p>D\u00fcnyaya da\u011f\u0131lm\u0131\u015f olan Ad\u0131geler buna benzer bir toplant\u0131 yapabilseydi ve bu toplant\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 dilimizin korunmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flamaz m\u0131yd\u0131?<\/p>\n<p>G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, Diasporan\u0131n temsilcileri, Ad\u0131ge Edebiyat\u0131n\u0131 zenginle\u015ftirme olana\u011f\u0131na sahipler. D\u00fczce \u00dcniversitesinin ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 bu g\u00fczel \u00e7al\u0131\u015fma, Allah&#8217;\u0131n izniyle b\u00fcy\u00fck yarar sa\u011flayacak. Dil ve edebiyat e\u011fitimi alanlar \u00e7o\u011fald\u0131k\u00e7a i\u00e7lerinden yazarlar, \u015fairler \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Tek bir yaz\u0131 ve edebiyat dilini gen\u00e7lerimize kazand\u0131r\u0131rsak d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizin ger\u00e7ekle\u015fece\u011fini \u00fcmit edebiliriz.<\/p>\n<p>Yeniden toparlanmak, kendimize gelmek istiyorsak;<\/p>\n<p>a.) Tek bir alfabeye ihtiyac\u0131m\u0131z var-Okumak ve yazmak i\u00e7in.<\/p>\n<p>b.) Tek bir yaz\u0131-edebiyat diline ihtiyac\u0131m\u0131z var-D\u00fcnya k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve medeniyetleriyle ba\u011flant\u0131 kurmak i\u00e7in.<\/p>\n<p>c.) Birbirimizi dinlemeye ve anlamaya ihtiyac\u0131m\u0131z var-Bir araya gelmek ve toparlanmak i\u00e7in.<\/p>\n<p>&nbsp;","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dil ile edebiyat birbirine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Dil ve yaz\u0131 varsa edebiyatta var olur. Dil bir halk\u0131n tarihinin ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn temel ta\u015f\u0131d\u0131r. Dil medeniyetin bir g\u00f6stergesidir. Ad\u0131ge dil biliminin ilk bilim insan\u0131, ilk profes\u00f6r\u00fc \u00c7era\u015fe Zeynep \u201cDil halk\u0131n can\u0131d\u0131r\u201d demi\u015ftir. Dilin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerdir. Dilimizde yer alan yazmak, kitap, k\u00e2\u011f\u0131t, harf gibi s\u00f6zc\u00fckler tek bir k\u00f6kten t\u00fcremi\u015ftir. Dilimiz &hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":33,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24,16],"tags":[],"ppma_author":[260,240],"aioseo_notices":[],"authors":[{"term_id":260,"user_id":33,"is_guest":0,"slug":"mnhachemiz","display_name":"\u041c\u0438\u0440 \u041d. \u0425\u044c\u0430\u043a\u04c0\u044d\u043c\u044b\u0437","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/?s=96&d=mm&r=g","user_url":"","last_name":"\u0425\u044c\u0430\u043a\u04c0\u044d\u043c\u044b\u0437","first_name":"\u041c\u0438\u0440 \u041d.","description":""},{"term_id":240,"user_id":5,"is_guest":0,"slug":"memduhceylan","display_name":"Memduh Ceylan","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/4e7167d07bd2a85525b48785f2f03f3b?s=96&d=mm&r=g","user_url":"","last_name":"Ceylan","first_name":"Memduh","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1554"}],"collection":[{"href":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/33"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1554"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1554\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1555,"href":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1554\/revisions\/1555"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1554"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1554"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1554"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/af20xx.bzexase.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=1554"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}