Anadolu\u2019da, 1923\u2019te, y\u0131k\u0131lan Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funun kal\u0131nt\u0131lar\u0131 \u00fczerine kurulan T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nde, \u201cUlus Devlet\u201d modelinin benimsenmesi ve \u201cT\u00fcrk\u201d etnik kimli\u011fi baz al\u0131narak yap\u0131lan kimlik tan\u0131m\u0131 sayesinde tek tip bir toplum yaratma \u00e7abas\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Bug\u00fcn gelinen noktada ise, k\u00fcreselle\u015fmenin de etkileri ile, \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn anla\u015f\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 ve k\u00fclt\u00fcrler aras\u0131 ileti\u015fimin sa\u011fl\u0131kl\u0131 zeminlere ta\u015f\u0131nmas\u0131 yoluyla b\u00fct\u00fcnle\u015fmenin sa\u011flanabilece\u011fi anlay\u0131\u015f\u0131 geli\u015fmektedir. \u00c7ok etnikli bir yap\u0131n\u0131n tek tip bir topluma d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi de dil ve k\u00fclt\u00fcrel zenginlik kayb\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r. Di\u011fer yandan toplum i\u00e7erisindeki \u00e7e\u015fitli k\u00fclt\u00fcrlerin birbirileri ile \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek ve siyasi manip\u00fclasyonlara kar\u015f\u0131 m\u00fccadele edebilmek i\u00e7in de kavramlar\u0131 do\u011fru ifade etmek ve anlamlar\u0131n\u0131n herkes\u00e7e ayn\u0131 anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak gereklidir. Bu ba\u011flamda bir \u00f6rnek olarak, \u201c\u00c7erkez\u201d kelimesi ve tan\u0131mlar\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu karma\u015fa incelenerek bu etnik k\u00fclt\u00fcr\u00fcn bireylerinin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki kimlik sorunu irdelenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Anahtar kelimeler:<\/strong> Kimlik, \u00c7erkez, B\u00fct\u00fcnle\u015fme, \u00c7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fcl\u00fck, Kafkasya, Transkafkasya.<\/p>\n <\/p>\n Sosyal bilimlerin g\u00f6recelili\u011finin getirdi\u011fi zorluklar, kavramlar\u0131n ve terminolojinin tutarl\u0131 ve herkes\u00e7e ayn\u0131 ifade edilmesi ile a\u015f\u0131labilir. Herhangi bir dilde bulunan en basit kelimelerin anlamlar\u0131 i\u00e7in bile g\u00f6recelili\u011fin s\u00f6z konusu oldu\u011fu bu alanda bunu sa\u011flamak olduk\u00e7a zordur. Fakat sosyal bilimlerin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki konumu ve toplumlar\u0131n ya\u015fam kalitesine katt\u0131\u011f\u0131 de\u011ferler, bu g\u00f6recelili\u011fe ra\u011fmen bilginin do\u011fru ifadesi i\u00e7in g\u00f6sterilen gayretler sonucudur.<\/p>\n Kavramlar ve terminolojinin kullan\u0131m\u0131na y\u00f6nelik olarak yap\u0131lan hatalar, olgular\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7le\u015ftirmekle kalmay\u0131p bilgi kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131ndan yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmalara kadar bir\u00e7ok soruna neden olabilmektedir. \u00d6zellikle g\u00f6\u00e7 sosyolojisi gibi bir konuda yap\u0131lacak kavramsal hatalar, etnik, antropolojik ve k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131lar\u0131n oldu\u011fundan farkl\u0131 alg\u0131lanmas\u0131na sebep olabilmekte, ortaya \u00e7\u0131kan sosyal bulgular\u0131 da ger\u00e7eklikten uzakla\u015ft\u0131rarak somut de\u011ferler ortaya koyabilmeyi g\u00fc\u00e7le\u015ftirmektedir. Durkheim\u2019e g\u00f6re, toplumda yer etmi\u015f \u00f6nyarg\u0131larla ve siyasi manip\u00fclasyonlarla sava\u015fabilmek i\u00e7in kullan\u0131lan s\u00f6zc\u00fcklerin kesin bir tan\u0131m\u0131n\u0131 yapmak, siyasi angajman ile bilimsel faaliyeti birbirinden ay\u0131rman\u0131n ilk ko\u015fuludur\u00a0(Beaud & Noiriel, 2003). Do\u011fru terminoloji olu\u015fturulmaz ya da kullan\u0131lamaz ise ortaya \u00e7arp\u0131k, anlams\u0131z veya tutars\u0131z sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kabilece\u011finden bir uzla\u015fma veya tart\u0131\u015fma da s\u00f6z konusu olamaz.<\/p>\n Genel olarak, etnik gruplar, ortak k\u00fclt\u00fcre, benzer ya\u015fam bi\u00e7imine sahip olan ya da benzer k\u00f6kene ve tarihsel mirasa sahip olduklar\u0131na inanan i\u00e7-evli[1]<\/a> veya i\u00e7e kapal\u0131 gruplar olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Bu tan\u0131mlamaya g\u00f6re ortak ya da benzer olan\u0131n bilinebilmesi i\u00e7in farkl\u0131l\u0131klar\u0131n da bilinmesi gerekmektedir. Birbirinden \u00e7ok farkl\u0131 ko\u015fullarda ve toplumsal ortamlarda ortaya \u00e7\u0131kan b\u00fct\u00fcn farkl\u0131 olu\u015fumlar\u0131n hepsini birden kapsayacak analizlerin yap\u0131lmas\u0131 ve farkl\u0131l\u0131klara ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7\u0131kabilecek olas\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6nleyici, evrensel ilkelere uygun politikalar\u0131n geli\u015ftirilmesi de olduk\u00e7a zor olmaktad\u0131r. Bu nedenle her \u201cetnik\u201d grubun olu\u015fum ve kurulu\u015f ko\u015fullar\u0131n\u0131n ger\u00e7ek\u00e7i olarak incelenmesine gerek vard\u0131r\u00a0(Erder, 1997, s. 42-48). Bu anlay\u0131\u015fla yap\u0131lacak ara\u015ft\u0131rmalar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda geli\u015ftirilecek tan\u0131mlar\u0131n, farkl\u0131 etnik kimliklerin ve bu etnik kimliklerin birbirileri ile olan ili\u015fkilerin do\u011fru anla\u015f\u0131lmas\u0131nda belirgin bir rol oynayaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n Etnik kimli\u011fin olu\u015fumuna temel te\u015fkil eden etnik grup<\/em> kavram\u0131 yaln\u0131zca ayn\u0131 \u0131rktan olan bireylerin olu\u015fturdu\u011fu bir yap\u0131 de\u011fildir. Biyolojik ba\u011flardan ziyade dil, din, gelenekler ile birlikte mimariden edebiyata kadar t\u00fcm tarihsel ve k\u00fclt\u00fcrel bile\u015fenlerin bir b\u00fct\u00fcn\u00fc ile olu\u015fan bir kavramd\u0131r\u00a0(Erkal, 2001). Geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler tarihi tecr\u00fcbeleri ile, etnik gruplar\u0131 yok sayman\u0131n ve onlara bask\u0131 uygulaman\u0131n \u015fiddet ve sosyal patlamayla neticelendi\u011fini \u00f6\u011frenmi\u015flerdir. Oysa egemen anlay\u0131\u015f etnik gruplara kendini ifade i\u00e7in alan tan\u0131rsa, etnik gruplar uzun d\u00f6nemde egemen k\u00fclt\u00fcre daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir bi\u00e7imde b\u00fct\u00fcnle\u015febilmektedir\u00a0(\u00c7elik N. , 2013). \u00c7a\u011fda\u015f toplumlar\u0131n en belirgin \u00f6zelliklerinden biri olan \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fc toplum yap\u0131lar\u0131 g\u00f6\u00e7 ve g\u00f6\u00e7men olgusunun bir sonucudur\u00a0(\u00c7a\u011f\u0131rkan, 2016). 1960\u2019l\u0131 y\u0131llardan itibaren geli\u015fen \u00e7o\u011fulcu anlay\u0131\u015f ve postmodernizm, k\u00fcreselle\u015fmenin bug\u00fcnk\u00fc yap\u0131s\u0131na ula\u015fmas\u0131nda temel rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Farkl\u0131l\u0131klar\u0131 zenginlikler olarak alg\u0131layan postmodern d\u00fc\u015f\u00fcnce,<\/em> ulusalc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncenin (bir di\u011fer deyi\u015fle modern d\u00fc\u015f\u00fcncenin) olu\u015fturdu\u011fu bask\u0131c\u0131 rejimin do\u011furdu\u011fu \u00e7at\u0131\u015fmalara z\u0131t olarak, farkl\u0131 etnik yap\u0131lar\u0131n e\u015fit haklar zemininde birlikte ya\u015famalar\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r\u00a0(\u00d6zdemir, \u015eim\u015fek, & Akta\u015f, 2008).<\/p>\n Bu \u00e7al\u0131\u015fmada T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015fundan \u00f6nce, \u00c7arl\u0131k Rusyas\u0131na kar\u015f\u0131 verdikleri m\u00fccadeleyi kaybederek, Osmanl\u0131ya g\u00f6\u00e7 etmek zorunda b\u0131rak\u0131lan \u00c7erkez[2]<\/a> halk\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan tan\u0131mlar ve kavramlar incelenmi\u015ftir. \u00c7erkezler \u00fczerine yaz\u0131lan baz\u0131 akademik yaz\u0131larda, tan\u0131mlar ve kavramlar ile ilgili belirgin tutars\u0131zl\u0131klar g\u00f6r\u00fclebilmektedir. Bu durum \u00c7erkez toplumunun T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin geli\u015fme ve kalk\u0131nma s\u00fcrecindeki sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel rol\u00fcn\u00fcn anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemekte, beraberinde, \u00fclkede ya\u015fayan di\u011fer etnik gruplar aras\u0131nda da kolayca politize edilebilmesine de zemin haz\u0131rlay\u0131c\u0131 nitelik ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n Buna en belirgin \u00f6rneklerden biri olarak G\u00fclsen Demir ve Semra Bolat\u2019\u0131n \u201c\u00c7erkezler\u2019de Kimlik ve Aidiet\u201d adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 g\u00f6sterilebilir. Makalenin \u00f6zetinde, etnik kimlik tan\u0131m\u0131, ki\u015finin kendini \u201ckim\u201d ve \u201cne\u201d olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ile ilgili olarak de\u011ferlendirilmi\u015f ve bu ba\u011flamda \u00c7erkez k\u00f6kenli gruplar\u0131n etnik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 a\u00e7as\u0131ndan \u00f6nemli bir \u00f6rnek te\u015fkil etti\u011fi belirtilmi\u015ftir. Sonras\u0131nda ise \u00c7erkez kelimesi bir \u00fcst kimlik olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015f ve \u015fu \u015fekilde ifade edilmi\u015ftir:<\/p>\n \u201c\u2026 \u00c7erkezleri sosyolojik olarak bug\u00fcn bile hen\u00fcz millet ya da milliyet olarak nitelemek zor g\u00f6r\u00fcnmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00c7erkez kimli\u011fi adeta bir \u00fcst kimliktir. Bu \u00fcst kimlik ya da \u015femsiye alt\u0131nda 50 civar\u0131nda boy vard\u0131r. Bunlardan baz\u0131lar\u0131; Abhaz, Oset, Ub\u0131h, Kabartey Balkar, \u015eaps\u0131\u011f, \u00c7e\u00e7en, Bjedug, Besleney, Cemguy vs. adlar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. \u00c7erkez diye bir millet ya da milliyet yoktur. \u2026\u201d<\/p><\/blockquote>\n Yazar bu \u00f6ns\u00f6zde, \u00c7erkez kimli\u011fini bir \u00fcst kimlik olarak tan\u0131mlarken, dayanak olarak ki\u015filerin kendilerini kim ve ne olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc baz ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir ve ard\u0131ndan \u201c\u00c7erkez diye bir millet\u201d olmad\u0131\u011f\u0131na sadece Ayd\u0131n ilinin \u00fc\u00e7 \u00c7erkez k\u00f6y\u00fcnde yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rmada toplam otuz ki\u015fi ile yap\u0131lan r\u00f6portajlarla karar vermi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir\u00a0(Demir & Bolat, 2017). Bu karar verilirken, r\u00f6portaj yap\u0131lan bireylerin kimlik konusunda zaman i\u00e7inde farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f olabilecekleri, ya\u015famlar\u0131n\u0131 idame ettirdikleri bu \u00e7evrede g\u00fcnl\u00fck hayatlar\u0131nda s\u00fcrekli etkile\u015fimde bulunduklar\u0131 di\u011fer etnik k\u00fclt\u00fcrler ile herhangi bir b\u00fct\u00fcnle\u015fme etkile\u015fimi i\u00e7inde olup olmad\u0131klar\u0131 veya b\u00fct\u00fcnle\u015fmeye zorlan\u0131p zorlanmad\u0131klar\u0131 gibi durumlar\u0131n irdelenmemi\u015f oldu\u011fu anla\u015f\u0131labilmektedir. Yine bu yay\u0131n\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 tarihte \u00f6rg\u00fcn \u00f6\u011fretim kurumlar\u0131nda \u201cYa\u015fayan Diller ve Leh\u00e7eler \u2013 Ad\u0131gece\u201d ad\u0131yla ve D\u00fczce \u00dcniversitesi Fen Edebiyat Fak\u00fcltesi Kafkas Dilleri ve K\u00fclt\u00fcrleri b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde anabilim dal\u0131 olarak var olan \u00c7erkez diline (\u00c7erkezceye) \u201cyok\u201d demek hatal\u0131 bir tan\u0131mlaman\u0131n sonucudur. \u00dcstelik ayn\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n devam\u0131nda yine yaz\u0131n\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde belirtilen 50 civar\u0131nda boy tezini \u00e7\u00fcr\u00fctecek nitelikteki \u00c7erkez ad\u0131n\u0131n nereden geldi\u011fine ve kapsam\u0131na dair \u00e7e\u015fitli kaynaklardan al\u0131nt\u0131lara da yer verilmi\u015ftir. Bu bilgiler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda 18. sayfada ise yine \u201c\u00c7erkezce diye bir dil yoktur\u201d tezini \u00e7\u00fcr\u00fctecek nitelikte Kafkas dilleri ailesi hakk\u0131nda bilgilere yer verilmi\u015ftir (Demir & Bolat, 2017, s. 15-18). Yaln\u0131zca belirli bir b\u00f6lgede otuz kadar ki\u015fiye sorulan sorulara al\u0131nan cevaplarla var\u0131lan bu sonu\u00e7lar b\u00f6ylesine kesin yarg\u0131 i\u00e7eren bir genelleme i\u00e7in yeterli midir? Yoksa ama\u00e7 sosyolojik bulgular\u0131 sapt\u0131rma ve siyasi bir manip\u00fclasyona zemin haz\u0131rlama gayreti midir? \u015e\u00fcphesiz bu sorular \u00e7o\u011falt\u0131labilir. Buradaki \u00e7arp\u0131kl\u0131\u011f\u0131n temelinde, T\u00fcrkiye\u2019de bug\u00fcne kadar \u00c7erkez tan\u0131m\u0131n\u0131n do\u011fru yap\u0131lamam\u0131\u015f olmas\u0131 yatmaktad\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrk Dil Kurumunun B\u00fcy\u00fck T\u00fcrk\u00e7e S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcnde \u201c\u00c7erkez\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u201cKafkasya’da ya\u015fayan bir boy veya bu boydan olan kimse.\u201d olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r\u00a0(TDK, 2019). Farkl\u0131 akademik yay\u0131nlarda farkl\u0131 tan\u0131m ve yorumlar\u0131n bulunuyor olmas\u0131, TDK\u2019n\u0131n da bu kelimenin anlam\u0131n\u0131 s\u00f6zl\u00fcklerde do\u011fru \u015fekilde yazabilmesini de engelleyici niteliktedir.<\/p>\n \u00c7erkezler hakk\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar aras\u0131nda Kaya\u2019n\u0131n 2007 de<\/p>\n \u201cXVII. y\u00fczy\u0131ldan bu yana \u2018\u00c7erkes\u2019 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, etnik k\u00f6ken ayr\u0131m\u0131 g\u00f6zetmeksizin Kara\u00e7ay, Balkar, Da\u011f\u0131stan, Adigey, Kabartey veya Abhaz olsun Kafkasya\u2019da ya\u015fayan m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n tamam\u0131na verilen ad\u0131 ifade etmekteydi.<\/em>\u201d (Kaya, 2007),<\/p><\/blockquote>\n \u015feklinde ifade etti\u011fi ve di\u011fer bu konuda yap\u0131lan \u00e7e\u015fitli \u00e7al\u0131\u015fmalarda da kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131n\u0131z \u00c7erkez tan\u0131m\u0131 i\u00e7in 2015 y\u0131l\u0131nda fikrini de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. Bu yeni \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda 13. ve 14. Y\u00fczy\u0131llarda tam olarak kime \u00c7erkes dendi\u011fini tahmin etmenin \u00e7ok zor olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten Kaya, \u00c7erkesya veya \u00c7erkezistan diye bilinen Kuzeybat\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n o d\u00f6nemde hemen hemen tek etnili bir b\u00f6lge oldu\u011funa i\u015faret etmektedir. Abazalar ve Kara\u00e7ay-Balkarlar\u0131 b\u00f6lgeye o tarihlerden itibaren yerle\u015fti\u011fini vurgulayarak, Nogaylar\u0131n ise b\u00f6lgeye daha sonraki y\u00fczy\u0131llarda yerle\u015fti\u011fini belirtmektedir. Bu nedenle s\u00f6z konusu b\u00f6lgede ya\u015fayan halka \u2018\u00c7erkes\u2019 denildi\u011finde, b\u00f6lgede ya\u015fayan ba\u015fka gruplar\u0131n mevcut olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten Kaya, \u00c7erkez kimli\u011fini tan\u0131mlarken:<\/p>\n \u201c18. Ve 19. Y\u00fczy\u0131llarda da \u2018\u00c7erkes\u2019 ad\u0131 alt\u0131nda, farkl\u0131 \u00f6rnekler olsa da genel olarak belli bir halk kastedilmi\u015ftir. \u00c7erkesler ile ayn\u0131 co\u011frafyada ya\u015fayan Abazalar, Kara\u00e7ay-Balkarlar, Nogaylar bile bir\u00e7ok kaynakta \u00c7erkeslerden ayr\u0131l\u0131r. Daha uzak co\u011frafyalarda ya\u015fayan Osetlere, \u00c7e\u00e7enlere, Da\u011f\u0131sanl\u0131lara tarihte \u2018\u00c7erkes\u2019 denildi\u011fi iddias\u0131n\u0131n hi\u00e7bir bilimsel dayana\u011f\u0131 yoktur ve bug\u00fcnden ge\u00e7mi\u015fe bakarken diasporada geli\u015ftirilen adland\u0131rmalardan esinlenilerek yap\u0131lan birtak\u0131m yanl\u0131\u015f adland\u0131rmalar oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/em>\u201d (Kaya, 2015, s. 136),<\/p><\/blockquote>\n diyerek net bir a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmi\u015ftir. Bu de\u011fi\u015fimin sebebinin, Kaya\u2019n\u0131n zaman i\u00e7erisinde yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n sonucu elde etti\u011fi bilgiler oldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilmektedir.<\/p>\n Rusya Federasyonu Ad\u0131ge Cumhuriyeti akademisyenlerinden Samir Hotko da \u201c\u00c7erkeslerin (Ad\u0131gelerin) Tarihi\u201d adl\u0131 kitab\u0131nda, \u00c7erkezlerin ilk \u00e7a\u011flardan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze gelinceye kadarki t\u00fcm d\u00f6nemlerini anlat\u0131rken, \u201c\u00c7erkes<\/em>\u201d ve \u201cAd\u0131ge<\/em>\u201d kelimelerini ayn\u0131 milleti tan\u0131mlamak i\u00e7in kullanmaktad\u0131r. Yazar, farkl\u0131 d\u00f6nemlerdeki \u00c7erkez medeniyetlerinin adlar\u0131n\u0131, co\u011frafyalar\u0131n\u0131, her bir d\u00f6neminde di\u011fer devletler ile olan ili\u015fkilerini anlatt\u0131\u011f\u0131 bu kitab\u0131nda \u00c7erkez etnik kimlik ad\u0131n\u0131n, \u00f6zg\u00fcn anlam\u0131 ile, \u00e7e\u015fitli boylardan olu\u015fan, ancak leh\u00e7e-\u015five a\u011f\u0131z farklar\u0131 ile birlikte ayn\u0131 dili konu\u015fan tek bir milletin ad\u0131<\/em> olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belgelendirmi\u015ftir. (Hotko, 2015).<\/p>\n Ba\u015fka bir s\u00f6ylem olarak ta, \u00c7erkez kelimesinin Ad\u0131ge, Ub\u0131h ve Abhazlar kapsayan bir anlam ifade etti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir (\u015eahin, 2016). Ub\u0131hlar19.yy da Ad\u0131geler ile birle\u015fmi\u015f olmakla birlikte Abhazlar i\u00e7in b\u00f6yle bir kayna\u015fma olmam\u0131\u015ft\u0131r. Ub\u0131hlar Ad\u0131gelerin aras\u0131nda \u00c7erkezce \u00f6\u011frenip b\u00fct\u00fcnle\u015firken, Abhazlar\u0131n Ad\u0131geler aras\u0131na kar\u0131\u015fan az\u0131nl\u0131k bir grubu d\u0131\u015f\u0131nda kendi dillerini ve \u00f6zg\u00fcn k\u00fclt\u00fcrlerini halen ya\u015fatmaktad\u0131rlar. Bug\u00fcn hen\u00fcz T\u00fcrkiye\u2019nin resmen tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 de facto<\/em>[3]<\/a> konumunda bir \u00fclke olan Abhazya Cumhuriyeti de bunun do\u011fal kan\u0131t\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu tan\u0131m da sosyolojik ve antropolojik olarak ge\u00e7erlili\u011fini yitirmektedir.<\/p>\n Rus-\u00c7erkez[4]<\/a> sava\u015flar\u0131n\u0131n son buldu\u011fu 1864 d\u00f6neminde sava\u015f\u0131 kaybeden \u00c7erkezler, Osmanl\u0131 topraklar\u0131na kitlesel olarak g\u00f6\u00e7 etmeye zorland\u0131ktan sonra, k\u0131sa s\u00fcrede, yeni geldikleri Balkanlar ve Anadolu topraklar\u0131nda da kendilerini Osmanl\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lma ve \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f d\u00f6nemindeki m\u00fccadelelerin i\u00e7inde bulmu\u015flard\u0131r (Bolat, 2013) (Kaya, 2015, s. 141). Baz\u0131 \u00c7erkez gruplar\u0131, kendilerinin vatanlar\u0131n\u0131 kaybetmesine sebep olan ortak d\u00fc\u015fman<\/em> \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131na kar\u015f\u0131 Osmanl\u0131 hanedanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 desteklemeyi tercih ederken, di\u011fer bir\u00e7ok \u00c7erkez ki\u015fi ve gruplar\u0131 da Mustafa Kemal Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn yan\u0131nda yer alarak yeni bir devlet olacak olan T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015funda emek sarf etmi\u015flerdir\u00a0(\u00dcnal, 1996, s. 13). O d\u00f6nemde birbirleri ile ileti\u015fim imkanlar\u0131 zay\u0131f ve k\u0131s\u0131tl\u0131 olan, farkl\u0131 co\u011frafi konumlarda yerle\u015ftirilen \u00c7erkezlerin bulunduklar\u0131 y\u00f6reye ve mevcut ili\u015fkilerine g\u00f6re farkl\u0131 politik \u00e7evreler taraf\u0131nda tav\u0131r almalar\u0131 do\u011fal bir durumdur. \u00d6yle ki bu durum ve tarafla\u015fma[5]<\/strong><\/a><\/em> konusunda, 1921 sonras\u0131nda sahneyi etnik T\u00fcrk kimli\u011fi temelli millet tan\u0131m\u0131na ve T\u00fcrkle\u015ftirme politikalar\u0131na b\u0131rakarak \u00c7erkez kimli\u011fini sorunlu ve tehdit olarak g\u00f6ren bir siyasal sistem i\u00e7in, kendi etnik k\u00fclt\u00fcrlerinden olanlar ile dahi \u00e7at\u0131\u015facak ve hatta \u00f6ld\u00fcrecek kadar da ileri gitmi\u015flerdir. T\u00fcm bunlar\u0131 yaparken \u00c7erkez kimlikleri ve etnik aidiyetlerini ba\u015fka bir etnik kimlik olan T\u00fcrk veya Osmanl\u0131 kimli\u011fi i\u00e7in kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Bu konudaki en belirgin iki \u00f6rnek olarak, Padi\u015fah\u0131n kurdu\u011fu Hilafet Ordusu\u2019nda g\u00f6rev alan Ahmet Anzavur ile Mustafa Kemal\u2019in \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde yeni kurulacak devlet i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan Ethem Bey g\u00f6sterilebilir.<\/p>\n Emekli Jandarma Binba\u015f\u0131s\u0131 olan Ahmet Anzavur Manyas-G\u00f6nen \u00e7evresinde Kuva-y\u0131 Milliye\u2019ye kar\u015f\u0131 bir g\u00fc\u00e7 olu\u015fturmak i\u00e7in g\u00f6revlendirilmi\u015fti\u00a0(Ertan & Bulut, 2015, s. 33). Kendisi saltanata ve halifeye ba\u011fl\u0131 olan Anzavur\u2019un bu yeni olu\u015fumu illegal bir \u00f6rg\u00fct olarak g\u00f6rmesi normaldir. Sonu\u00e7ta dini g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ve duygular\u0131yla biat etti\u011fi Halifesinin yolunda sava\u015fmakta idi ve T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan \u00f6nce verilen fetvalar da bu y\u00f6nde idi (\u00c7elik, 2007, s. 590). \u00d6te yandan Ethem Bey\u2019in, ba\u015f\u0131ndan beri yeni kurulacak bir devlet i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, Kuva-y\u0131 Seyyariye komutan\u0131 olarak Anadolu\u2019da d\u00fc\u015fmanlara kar\u015f\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 sava\u015flar ve bast\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ayaklanmalar ile Mustafa Kemal ve arkada\u015flar\u0131na b\u00fcy\u00fck destekleri olmu\u015ftur. Anzavur isyanlar\u0131nda da yine tamam\u0131 \u00c7erkezlerden olu\u015fan birli\u011fi ile birlikte, Albay Kaz\u0131m, 56. T\u00fcmenden Yarbay Rahmi gibi isimlerin yan\u0131nda, kendisi gibi \u00c7erkez k\u00f6kenli olan Anzavur ve birliklerinin isyan\u0131n\u0131, Kuva-y\u0131 Milliye m\u00fcfrezeleri ile beraber bast\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r\u00a0(\u00c7elik, 2007). G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere bu iki isim hen\u00fcz sonucu belli olmayan bir g\u00fc\u00e7ler sava\u015f\u0131<\/em>nda taraf olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n Fakat ko\u015fullar de\u011fi\u015fince, hain ilan edilirken ad\u0131 Ethem Bey<\/em> yerine \u00c7erkez Ethem<\/em> olmu\u015ftur. Bunun sebebi, d\u00f6nemin politikalar\u0131 gere\u011fi T\u00fcrk etnik kimli\u011fini \u00f6ne \u00e7\u0131karan bir millet tan\u0131m\u0131n\u0131n kabul edilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. \u0130lgili d\u00f6nemde Avrupa ve D\u00fcnya\u2019da da pop\u00fcler olan ulus devlet kavram\u0131, Tek etnik yap\u0131l\u0131 bir ulus devlet modelinin benimsendi\u011fi T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin do\u011fmas\u0131nda etkili olmu\u015ftur\u00a0(G\u00fcldiken, 2006). \u00a0Teoride T\u00fcrk etnik kimli\u011fi yeniden tan\u0131mlan\u0131rken, \u0131rksal, siyasal veya tarihi ba\u011flardan soyutlanarak sadece ayn\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fc benimsemi\u015f insanlar etnik grup olarak kabul edilmi\u015ftir\u00a0(Aktar, 2018, s. 61). Ancak pratikte pek de \u00f6yle olmam\u0131\u015f, istenilenin aksine T\u00fcrk etnik k\u00f6kenli vatanda\u015flar\u0131n belirli bir z\u00fcmresinin g\u00fc\u00e7lenmesini sa\u011flarken, \u00c7erkez ve di\u011fer etnik kimlikli vatanda\u015flara y\u00f6nelik sosyal sorunlar\u0131n ya\u015fat\u0131lmas\u0131na zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle 1928\u2019den 1940\u2019l\u0131 y\u0131llara kadar devam eden \u201cVatanda\u015f T\u00fcrk\u00e7e Konu\u015f\u201d kampanyalar\u0131 (Sepetcio\u011flu, 2011) gibi uygulamalar Anadolu\u2019da kendi etnik k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc korumak ve ya\u015famak isteyen di\u011fer etnik gruplar\u0131n, vatanda\u015flar aras\u0131nda \u00f6tekile\u015ftirilmesine ve g\u00fcnl\u00fck ya\u015famlar\u0131nda bask\u0131lara maruz kalmalar\u0131na neden olmu\u015ftur. Sepet\u00e7io\u011flu\u2019nun aktar\u0131m\u0131yla Tan gazetesinin 4 Mart 1937 tarihinde yay\u0131nlanan ve gazetenin ba\u015f yazar\u0131 Ahmet Emin Yalman taraf\u0131ndan yaz\u0131lan makalede kulland\u0131\u011f\u0131 ifadeler bu iddian\u0131n somut kan\u0131t\u0131 niteli\u011findedir. Makalede her ne kadar Gayrim\u00fcslim az\u0131nl\u0131klar hedef al\u0131n\u0131yor gibi g\u00f6z\u00fckse de ana dili T\u00fcrk\u00e7e olmayan topluluklardan da T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fmas\u0131 istenmi\u015ftir:<\/p>\n \u201cMemleketin her yerinde itiraz uyand\u0131ran mesele, muhacir s\u0131fat\u0131yla hari\u00e7ten memlekete gelen vatanda\u015flar\u0131n eski yurtlar\u0131ndaki itiyatlar sevkile Rumca, Bo\u015fnak\u00e7a, Arnavut\u00e7a ve \u00c7erkezce gibi lisanlar konu\u015fmalar\u0131d\u0131r. Memleketin siyasi ve i\u00e7timai birli\u011fi ve ahengi nam\u0131na bu itiyatlarla en \u015fiddetli bir tarzda m\u00fccadele etmek zaruridir. Memleketimizin bir\u00e7ok yerinde \u00e7irkin bir mozaik vaziyetine tesad\u00fcf ediliyor\u2026\u201d (Sepetcio\u011flu, 2011, s. 90).<\/p>\n Oysa Cumhuriyetin kurulmas\u0131 i\u00e7in m\u00fccadele eden bir\u00e7ok \u00c7erkez\u2019de Mill\u00ee M\u00fccadele[6]<\/strong><\/a><\/em> d\u00f6neminde bu T\u00fcrkl\u00fck<\/em> \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda aktif g\u00f6revler alm\u0131\u015flar, i\u00e7inde bulunduklar\u0131 siyasal ak\u0131m\u0131n etkisinde kalarak kendi kimliklerini siyasal olarak tan\u0131mlanan yeni T\u00fcrk etnik kimli\u011fi ile b\u00fct\u00fcnle\u015ftirme gayreti i\u00e7ine girmi\u015flerdir. Kurtulu\u015f sava\u015f\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131kan \u00c7erkezlerden baz\u0131lar\u0131 olarak \u015ehapli H\u00fcseyin Tosun, \u015ehapli H\u00fcseyin Kadri, Baj Zekeriya Zihni, Hatko \u0130smail Canbulat gibi isimler say\u0131labilir\u00a0(\u00dcnal, 1996). Bunun yan\u0131nda ayd\u0131n T\u00fcrk kad\u0131nlar\u0131<\/em>n\u0131n \u00f6nc\u00fcleri ve milli m\u00fccadelenin emektarlar\u0131 olan baz\u0131 kad\u0131n ayd\u0131nlar da \u00c7erkez k\u00f6kenlidirler. Bunlara \u00f6rnek olarak Hayriye Melek Hun\u00e7, Seza Pekhu, Halide Edip Ad\u0131var say\u0131labilir\u00a0(Alt\u0131n, 2016).<\/p>\n Ancak ne yaz\u0131k ki milli m\u00fccadele y\u0131llar\u0131nda canla ba\u015fla Anadolu\u2019nun d\u00fc\u015fmanlardan temizlenerek tekrar ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na kavu\u015fmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan \u00c7erkezler, yeni kurulan h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan sorun olarak g\u00f6r\u00fclen Anzavur ve Ethem gibi isimler \u00fczerinden hainlik<\/em>le su\u00e7lanarak adeta damgalanm\u0131\u015flard\u0131r. Hangi tarafta olurlarsa olsunlar, yine bu \u00fclkenin birli\u011fi i\u00e7in sava\u015ft\u0131klar\u0131 ve milletin birli\u011fini savunduklar\u0131 halde \u0131rk\u00e7\u0131 temelli ulusalc\u0131 politikalar\u0131n ma\u011fduru olmu\u015flard\u0131r. Dikkat edilirse Anzavur da Ethem de asl\u0131nda \u00c7erkez toplumu i\u00e7in de\u011fil, Osmanl\u0131 ve T\u00fcrkiye i\u00e7in m\u00fccadele etmi\u015flerdir. Bu iki \u00f6rnek isimin eylemleri incelendi\u011finde bu eylemlerin \u201c\u00c7erkez Kimli\u011fi\u201d ile ba\u011fda\u015f\u0131r bir taraf\u0131 bulunamamaktad\u0131r. Ancak bu durum ve anlay\u0131\u015f g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile, baz\u0131 \u0131rk\u00e7\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen ki\u015fi ve gruplar taraf\u0131ndan, \u00c7erkezlerin \u00f6tekile\u015ftirilmesine, d\u00fc\u015fmanla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na veya siyasal manip\u00fclasyonlara alet edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131na zemin olu\u015fturmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin 2015 A\u011fustos ay\u0131nda Ata E\u011fitim ve Bilim \u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131 Sendikas\u0131\u2019n\u0131n resm\u00ee sitesinden ve Facebook \u00fczerinden yapt\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 yay\u0131nlarda bu yakla\u015f\u0131m tarz\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilmektedir\u00a0(ATASEN, 2015). Bir di\u011fer \u00f6rnekte gazeteci, yazar Fatih Altayl\u0131 Teke Tek adl\u0131 televizyon program\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 bir s\u00f6ylem \u00fczerine \u00c7erkez kamuoyundan tepkiler alm\u0131\u015f, ald\u0131\u011f\u0131 tepkilere verdi\u011fi cevapta da ayn\u0131 tutumu s\u00fcrd\u00fcrerek farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrleri sorun olarak alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a anla\u015f\u0131labilecek ifadeler kullanm\u0131\u015ft\u0131r\u00a0(Haber 46, 2018).[7]<\/a><\/p>\n 1934 y\u0131l\u0131nda y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren Soyad\u0131 Kanunu da T\u00fcrkle\u015ftirme politikalar\u0131na uygun olarak haz\u0131rlanm\u0131\u015f ve T\u00fcrk\u00e7e olmayan soy adlar\u0131 da yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r (K\u00f6m\u00fcrc\u00fc, 2018). Bu uygulama sonucu T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan \u00c7erkezler binlerce y\u0131ll\u0131k geleneklerine g\u00f6re kulland\u0131klar\u0131 orijinal soy adlar\u0131n\u0131n yerine kendilerine verilen T\u00fcrk\u00e7e soy adlar\u0131n\u0131 kullanmak zorunda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 babadan olma karde\u015flerin farkl\u0131 k\u00f6ylerde ya\u015fayan soylar\u0131 farkl\u0131 soy adlar\u0131 ile kaydedilmi\u015ftir. Geleneklerinde akraba evlili\u011fine izin vermeyen \u00c7erkez toplumu i\u00e7in soy ve akrabal\u0131k takibi, ayn\u0131 ailelerin farkl\u0131 kollar\u0131ndan do\u011fan yeni nesillerinin birbirilerini tan\u0131malar\u0131 zorla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.[8]<\/a><\/p>\n Anadolu\u2019daki di\u011fer etnik k\u00fclt\u00fcrler gibi, \u00c7erkezler de T\u00fcrkle\u015ftirme politikalar\u0131na maruz kalm\u0131\u015flard\u0131r. Tek Parti D\u00f6nemi\u2019nin ba\u015flang\u0131\u00e7 y\u0131llar\u0131nda \u201cbiz\u201d, Kemalistler taraf\u0131ndan \u201cT\u00fcrk etnik kimli\u011fine dahil olanlar\u201d olarak tan\u0131mlan\u0131rken, y\u00fczy\u0131llard\u0131r kendi dini ve etnik kimliklerini muhafaza ederek ya\u015fam\u0131\u015f olan gayrim\u00fcslimler de \u201cdi\u011fer\/\u00f6teki\u201d olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015flard\u0131r. Bu anlay\u0131\u015fa g\u00f6re Tek Parti Y\u00f6netimi taraf\u0131ndan uygulamaya ge\u00e7irilen T\u00fcrkle\u015ftirme politikalar\u0131, Anadolu\u2019da ya\u015fayan t\u00fcm M\u00fcsl\u00fcman gruplar\u0131 (Laz, K\u00fcrt, \u00c7erkez vs.) etnik olarak T\u00fcrk kabul ediyor g\u00f6r\u00fcn\u00fcrken, gayrim\u00fcslim az\u0131nl\u0131klar a\u00e7\u0131s\u0131ndan da ayr\u0131mc\u0131 ve az\u0131nl\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 \u00f6zellik g\u00f6stermi\u015ftir. Bu uygulamalar\u0131 Yahudiler, Rumlar Ermeniler gibi belirli bir etnik veya dini gruba kar\u015f\u0131 olarak tan\u0131mlamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Kemalist milliyet\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131nda \u201cT\u00fcrkle\u015ftirilemeyen\u201d her toplumsal gruba istisnas\u0131z \u201cayr\u0131mc\u0131 muamele\u201d yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Aktar, 2018, s. 137-138). Bu uygulamalardan hen\u00fcz tam olarak b\u00fct\u00fcnle\u015fememi\u015f olan (T\u00fcrk\u00e7e konu\u015famayan, kendi \u00f6z k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve dili ile ya\u015famaya devam eden) \u00c7erkezler de direk ya da dolayl\u0131 olarak etkilenmi\u015flerdir.[9]<\/a> Cumhuriyet gazetesinin 21.05.1936 tarihli \u201cG\u00f6nende herkes t\u00fcrk\u00e7e konu\u015facak\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 haberi anadil yasa\u011f\u0131n\u0131n di\u011fer az\u0131nl\u0131klar gibi \u00c7erkezleri de \u201c\u00f6tekile\u015ftiren\u201d bir uygulama oldu\u011funu g\u00f6stermektedir\u00a0(Time Turk, 2013).<\/p>\n Bu gibi politikalar\u0131n sonucu olarak dillerini ve k\u00fclt\u00fcrlerini ya\u015famak konusunda s\u0131k\u0131nt\u0131ya d\u00fc\u015fen \u00c7erkezler, ya \u00c7erkez etnik kimli\u011fini terk ederek T\u00fcrk etnik kimli\u011fi ile b\u00fct\u00fcnle\u015fme e\u011filimi g\u00f6stermi\u015flerdir ya da T\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya\u2019ya ve Kafkasyal\u0131 M\u00fcsl\u00fcman az\u0131nl\u0131klara y\u00f6nelik politikalar\u0131n\u0131n etkisinde yeniden bir \u00c7erkez kimli\u011fi dizayn etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrk ordusunda sayg\u0131n bir subay olan \u00c7erkez as\u0131ll\u0131 General \u0130smail Berkok, Tarihte Kafkasya adl\u0131 eserinde \u201cHer Adige Kirkas (\u00c7erke\u015f)\u2019dir. Fakat her Kirkas (\u00c7erke\u015f) Adige de\u011fildir.\u201d<\/em> (Berkok, 1958, s. 65) diyerek \u00c7erkez ve Ad\u0131ge adlar\u0131n\u0131n farkl\u0131 anlamlarda alg\u0131lanmas\u0131na \u00f6nayak olmu\u015ftur. Yine 1918 de kurulan Kuzey Kafkas Cumhuriyeti\u2019nin (KKC, 2018) sisyasi yap\u0131s\u0131 gere\u011fi de \u00c7erkez ismi siyasi anlamda t\u00fcm Kuzey Kafkasyal\u0131lar i\u00e7in kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015f olsa da bunun sosyolojik ve antropolojik olarak bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n \u00c7erkezler Kafkasya\u2019n\u0131n otokton (yerli) halklar\u0131ndand\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de Kafkasya tan\u0131m\u0131 olarak genellikle \u201cDo\u011fusunda Hazar Denizi, bat\u0131da Azak Denizi ve Karadeniz, kuzeyde Kuban ve Kuma nehirleri, g\u00fcneyde T\u00fcrkiye ve \u0130ran ile \u00e7evrelenmi\u015f b\u00f6lgeye Kafkasya denmektedir.\u201d \u015feklinde belirtilmektedir\u00a0(Sapmaz, 2008, s. 19). Bu tan\u0131ma g\u00f6re Kafkas s\u0131ra da\u011flar\u0131n\u0131 ortas\u0131na alan Kafkasya, Kuzey ve G\u00fcney Kafkasya olarak ikiye ayr\u0131lmaktad\u0131r. G\u00fcney Kafkasya i\u00e7in, Ruslar \u201cZakavkaz\u201d, \u0130ngilizler \u201cTranscaucasus\u201d, Osmanl\u0131 ve Araplar ise \u201cMavera-i Kafkasya\u201d demi\u015fler ve G\u00fcney Kafkasya yerine \u201cKafkas \u00d6tesi\u201d anlam\u0131na gelen bir isim kullanm\u0131\u015flard\u0131r (Sapmaz, 2008, s. 22). Yani Kafkas s\u0131ra da\u011flar\u0131n\u0131n kuzeyine Kafkasya, Caucasus ve Kavkaz diyen bu devletlerin, s\u0131rada\u011flar\u0131n g\u00fcneyinde kalan b\u00f6lgeyi Kafkasya\u2019ya dahil etmeyerek \u201cKafkas \u00d6tesi\u201d<\/em> ad\u0131n\u0131 kullanmay\u0131 tercih ettikleri anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n Co\u011frafi terminolojideki bu kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k, Kafkasya\u2019l\u0131 halklar\u0131n tan\u0131mlar\u0131n\u0131 da de\u011fi\u015ftirmekte, farkl\u0131 \u00fclkelerin kulland\u0131\u011f\u0131 farkl\u0131 siyasal terminolojiler, oradaki \u00e7ok eski tarihlerden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek olu\u015fan sosyo-k\u00fclt\u00fcrel etkile\u015fimlerin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 da g\u00fc\u00e7le\u015ftirmektedir. B\u00f6lgeye 14.yy dan sonra yerle\u015fmeye ba\u015flayan T\u00fcrk boylar\u0131 \u00fczerinden kurgulanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan Kafkasya politikalar\u0131n\u0131n etkisinde yap\u0131lan yay\u0131nlar bilimsel ve tarihsel ger\u00e7ekliklerden uzak kalmakta, Kafkasyal\u0131 halklar\u0131n sosyal yap\u0131lar\u0131n\u0131n ve birbirileri ile olan k\u00fclt\u00fcrel ili\u015fkilerinin anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 da g\u00fc\u00e7le\u015ftirmektedir. Ancak bu tan\u0131mlar\u0131n yayg\u0131n kullan\u0131\u015f\u0131 sonucu Kafkasya\u2019n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 geni\u015flemi\u015f, farkl\u0131 dil ailelerinden ve k\u00fclt\u00fcr k\u00f6klerinden gelen Azeri, Ermeni ve G\u00fcrc\u00fcler de ayn\u0131 derecede G\u00fcney Kafkasyal\u0131<\/em> olarak kabul edilmi\u015flerdir. Dil ve k\u00fclt\u00fcr \u00fczerine yap\u0131lan sosyal ara\u015ft\u0131rmalarda bu gibi detaylara dikkat edilmesi gerekmektedir.<\/p>\n \u00c7erkez, \u00c7erkes veya Ad\u0131ge:<\/em><\/strong> Kafkasya\u2019n\u0131n en eski otokton halklar\u0131ndand\u0131r. \u00c7erkezler b\u00fct\u00fcn boylar\u0131 ile birlikte kendi dilinde kendilerine Ad\u0131ge (\u0410\u0434\u044b\u0433\u044d) ad\u0131n\u0131 vermektedirler. Ad\u0131ge (\u00c7erkez) boylar\u0131; Abzehler, Besleneyler, Bjedu\u011flar, \u00c7emguylar (Temirgoylar), Haku\u00e7lar, Hatukoylar, Kabartaylar, Maho\u015flar, Mamkeyler, Natukheyler, \u015eaps\u0131\u011flar ve Ye\u00e7eriykolar \u015feklinde 12 gruptan olu\u015fmakta idiler ve 19.yy\u2019la kadar da bu \u015fekilde devam etmi\u015flerdir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Haku\u00e7lar, Maho\u015flar,\u00a0 Mamkeyler ve Ye\u00e7eriykolar k\u00fc\u00e7\u00fck topluluklar oldu\u011fundan di\u011fer b\u00fcy\u00fck gruplar\u0131n, bilhassa Abzeh ve \u015eaps\u0131\u011f gruplar\u0131 i\u00e7inde yer almaktad\u0131rlar. Ub\u0131hlar (Vub\u0131hlar), daha \u00f6nceleri \u00c7erkezlere kat\u0131lmam\u0131\u015f olsalar da 19.yy d\u00f6neminde \u00c7erkezler ile birlikte sava\u015fm\u0131\u015flar ve 1864 te sava\u015f\u0131 kaybedince Anadolu\u2019ya yine \u00c7erkezler ile birlikte g\u00f6\u00e7 etmek zorunda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Sonras\u0131nda, Ad\u0131geceye \u00e7ok yak\u0131n olan dilleri ve co\u011frafi konumlar\u0131 nedeniyle, Ub\u0131hlar\u2019\u0131n kanaat \u00f6nderleri (Thamateleri) bir araya gelerek az olduklar\u0131 ve k\u00fclt\u00fcrel yak\u0131nl\u0131klar\u0131ndan dolay\u0131 Ad\u0131ge (\u00c7erkez) boylar\u0131na kat\u0131lmaya karar vermi\u015flerdir (Alt\u0131n, 2011). Ub\u0131hlar (Vub\u0131h), ge\u00e7mi\u015fte ayr\u0131 bir dilleri olsa da bug\u00fcn \u00e7o\u011funlu\u011fu Ad\u0131geler (\u00c7erkesler) ile birlikte ya\u015fad\u0131\u011f\u0131ndan ve Ad\u0131gece (\u00c7erkezce) konu\u015ftu\u011fundan dolay\u0131 Ad\u0131ge boyu olarak de\u011ferlendirilebilir\u00a0(Kaya, 2015, s. 137).<\/p>\n \u0130ngilizcede Sirka\u015fy\u0131n (Circassian) ve Rus\u00e7ada ise \u00c7erkeskiy (\u0427\u0435\u0440\u043a\u0435\u0441\u0441\u043a\u0438\u0439) olarak ge\u00e7en bu isim i\u00e7in T\u00fcrk Dil Kurumu do\u011fru yaz\u0131m \u015fekli olarak \u201c\u00c7erkez\u201d kelimesini kullanmaktad\u0131r. Buna ra\u011fmen T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan \u00c7erkezler kendilerini T\u00fcrk\u00e7e ifade ederken \u201c\u00c7erkes\u201d kelimesini kullanmay\u0131 tercih etmektedirler. \u00c7erkes<\/em> ad\u0131 19. y\u00fczy\u0131lda Kafkasya\u2019y\u0131 ziyaret eden pek \u00e7ok ki\u015fi taraf\u0131ndan kendilerine Ad\u0131ge diyen Kuzey-bat\u0131 Kafkasyal\u0131 halk\u0131 tarif etmek i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r\u00a0(Boz, 2010).<\/p>\n 19.yy da Kafkasya uluslararas\u0131 ili\u015fkilerde \u00f6nemli bir co\u011frafi konum idi. Bu d\u00f6nemde yaln\u0131zca Rusya-Osmanl\u0131-\u0130ran aras\u0131nda de\u011fil ayn\u0131 zamanda Britanya-Rusya ve Fransa aras\u0131ndaki emperyalist \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in de odak noktas\u0131 olmu\u015ftur. D\u00f6nemin b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7leri aras\u0131nda \u201c\u00c7erkes Meselesi<\/em>\u201d olarak ifade edilen bir sorun olarak g\u00f6r\u00fclmekte idiler. Rusya \u0130ngiltere ve Osmanl\u0131 i\u00e7in bu mesele, Kafkaslar\u0131n Kuzey-bat\u0131s\u0131nda avantaj ve \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011flama sorunu idi. Rus\u00e7ada ve yabanc\u0131 kaynaklarda Ad\u0131gelerin \u00fclkesinin ad\u0131 \u201c\u00c7erkesya\u201d, kendileri de \u00c7erkes<\/em> olarak biliniyorlard\u0131\u00a0(Kasumov & Kasumov, 1995). Dolay\u0131s\u0131yla \u00c7erkez ad\u0131 bu devletlerce Ad\u0131geler i\u00e7in kullan\u0131lmaktayd\u0131. Fakat 20.yy ba\u015flar\u0131ndan itibaren siyasi olarak \u00c7erkez etnik kimlik tan\u0131m\u0131 t\u00fcm Kafkasyal\u0131 halklar\u0131 i\u00e7ine alacak \u015fekilde geni\u015fletilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7ok kaynakta belirgin olarak g\u00f6zlemlenebilmektedir.<\/p>\n Yukar\u0131da da de\u011findi\u011fimiz tarihi olaylar ile birlikte, \u00c7erkez kelimesinin anlam\u0131 i\u00e7in siyasal alanda de\u011fi\u015fik tan\u0131mlar\u0131n yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131, \u00f6rg\u00fcn e\u011fitimde anlat\u0131lan tarih dersleri ile paralel olarak bu etnik gruba mensup olanlara \u00f6\u011fretilen tan\u0131m ve bilgilerin zamanla kabul g\u00f6rmesi gibi nedenlerin, i\u00e7inde bulundu\u011fu toplumla b\u00fct\u00fcnle\u015fme e\u011filimi g\u00f6steren \u00c7erkezlerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n bu konudaki alg\u0131s\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesinde temel olu\u015fturdu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Bununla beraber \u00c7erkezlere nazaran T\u00fcrkiye\u2019de \u00e7ok daha az n\u00fcfusa sahip olan di\u011fer Kafkasyal\u0131 halklar\u0131n (Abhaz, Oset, \u00c7e\u00e7en vb.) \u00c7erkezlere yak\u0131n olarak ya\u015fayanlar\u0131n\u0131n da yine birlikte ya\u015fam\u0131n ve yak\u0131n kom\u015fuluk ili\u015fkilerinin do\u011furdu\u011fu do\u011fal b\u00fct\u00fcnle\u015fme neticesinde, kendilerini \u00c7erkez olarak nitelendirmeleri gayet do\u011fald\u0131r. Ancak bu halklar\u0131n mensuplar\u0131 aras\u0131nda da kendi etnik gruplar\u0131 ile birlikte ya\u015fama imkan\u0131na sahip olanlar kendilerini as\u0131l etnik kimlik adlar\u0131 ile ifade etmeyi tercih etmektedirler.[10]<\/a><\/p>\n Bug\u00fcn k\u0131rktan fazla \u00fclkede da\u011f\u0131n\u0131k olarak ya\u015fayan \u00c7erkezler\u00a0(Nemlio\u011flu, 2016) do\u011fal olarak, tarihin farkl\u0131 d\u00f6nemlerinde i\u00e7inde bulunduklar\u0131 \u015fartlara uyum sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken birbirlerinden k\u0131smen de olsa farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Ancak yine de g\u00fcn\u00fcm\u00fczde halen dillerini ve k\u00fclt\u00fcrlerini ya\u015fat\u0131yor olmalar\u0131 onlar\u0131n ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na \u00f6zg\u00fcn bir etnik k\u00fclt\u00fcr ve millet olma durumunun s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ger\u00e7e\u011fini ortaya koymaktad\u0131r. Siyasal anlamda da Kafkasya\u2019da bulunan ve Rusya federasyonuna ba\u011fl\u0131 olan \u00fc\u00e7 \u00f6zerk cumhuriyetin ikinci resmi dili (Nemlio\u011flu, 2018, s. 2) olan \u00c7erkezce her ne kadar 2010 y\u0131l\u0131nda UNESCO taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan \u201cKaybolmaya Y\u00fcz Tutmu\u015f Diller\u201d atlas\u0131nda savunmas\u0131z olarak derecelendirilmi\u015f (Moseley, 2010) olsa da hen\u00fcz kaybolmam\u0131\u015f ve t\u00fcm d\u00fcnyada da\u011f\u0131n\u0131k olarak ya\u015fayan ve dilini bilen \u00c7erkezler taraf\u0131ndan ortak ileti\u015fim dili olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n \u201c\u00c7erkez\u201d, \u201c\u00c7erkes\u201d ve \u201cAd\u0131ge\u201d kelimeleri ayn\u0131 etnik kimli\u011fi tan\u0131mlayan e\u015f anlaml\u0131 kelimelerdir. Bug\u00fcn T\u00fcrk\u00e7e\u2019de bulunan \u00c7erkes ve \u00c7erkez kelimelerinin -s\/-z fark\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131larak teke indirilmesi ve T\u00fcrk\u00e7e ifadede en do\u011frusunun saptanmas\u0131 resmi olarak T\u00fcrk Dil Kurumu (TDK)\u2019nun g\u00f6revidir. Ancak bunun sa\u011flanabilmesi i\u00e7in \u00f6nce TDK\u2019n\u0131n s\u00f6zl\u00fcklerindeki tan\u0131m\u0131 antropolojik ve etnolojik bilgiler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda d\u00fczeltmesi gerekmektedir. Ad\u0131ge kelimesi de g\u00fcn\u00fcm\u00fczde T\u00fcrk\u00e7e literat\u00fcre girmi\u015f bulunmaktad\u0131r. Nitekim Mill\u00ee E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n Orta \u00d6\u011fretimde hayata ge\u00e7irdi\u011fi Ya\u015fayan Diller ve Leh\u00e7eler Se\u00e7meli dersleri listesinde \u00c7erkezce dilinin ad\u0131 Ad\u0131gece (Ad\u0131ge dili) olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r\u00a0(MEB, 2017). Bunun yan\u0131nda bug\u00fcn D\u00fczce ve Erciyes \u00dcniversitelerinde Fen Edebiyat Fak\u00fcltelerinde b\u00f6l\u00fcm\/anabilim dal\u0131 olarak \u00c7erkez Dili ve Edebiyat\u0131 b\u00f6l\u00fcmleri bulunmakta ve buralarda da bu dil \u00c7erkezce ad\u0131 ile \u00f6\u011fretilirken bu dilin sahibi olan \u00c7erkez halk\u0131n\u0131n etnik k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve tarihine y\u00f6nelik dersler de verilmektedir. Ayr\u0131ca D\u00fczce \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fcnde 2015 y\u0131l\u0131nda ba\u015flayan Lisans \u00dcst\u00fc e\u011fitim programlar\u0131 ile birlikte bu dil ve k\u00fclt\u00fcre ait yap\u0131lan bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar ve yay\u0131nlar da \u00fclkemiz literat\u00fcr\u00fcne kazand\u0131r\u0131lmaya devam etmektedir. Bu k\u00fclt\u00fcr \u00fczerine ara\u015ft\u0131rma yapmak isteyenlerin, bir \u00f6n bilgiye sahip de\u011fillerse, ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na bu b\u00f6l\u00fcmlerden bilgi alarak ba\u015flamalar\u0131 faydal\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n Dolay\u0131s\u0131yla belirli bir etnik kimlik\/etnik k\u00fclt\u00fcr \u00fczerine sosyal ara\u015ft\u0131rma yapmak isteyen bilim insanlar\u0131 ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n terminolojiyi ve adland\u0131rmalar\u0131 do\u011fru kullanmalar\u0131, yani tarihsel, sosyolojik, antropolojik vb. bilgiler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda tutarl\u0131 bir \u015fekilde tan\u0131mlamalar\u0131, ara\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131 etnik kimli\u011fe ait ortaya koyacaklar\u0131 bilgi ve bulgular\u0131 da daha anla\u015f\u0131l\u0131r ve tutarl\u0131 hale getirecektir. Belirli bir etnik (k\u00fclt\u00fcrel) kimli\u011fin ve o kimli\u011fi benimseyen bireylerin sosyal konumlar\u0131n\u0131n do\u011fru anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in terminolojinin ve tan\u0131mlar\u0131n da muhakkak do\u011fru kullan\u0131lmas\u0131, yap\u0131lan \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131n somut dayanaklarla ger\u00e7ek\u00e7i olmas\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 gerekmektedir. De\u011filse bu alanda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fma bilimsellikten uzakla\u015f\u0131p siyasete d\u00f6n\u00fc\u015fecektir. Bilim insan\u0131, toplumda yer etmi\u015f \u00f6nyarg\u0131lara ve siyasi manip\u00fclasyonlara kap\u0131lmamak i\u00e7in, kulland\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerin kesin bir tan\u0131m\u0131n\u0131 yapmal\u0131, bunu yaparken de siyasi angajman etkisiyle de\u011fil bilimsel y\u00f6ntemlerle yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 ile hareket etmelidir.<\/p>\n __________________________________________________________<\/p>\n [1]<\/a> Endogamik, (ing. Endogamy): \u0130\u00e7-evlilik olarak da adland\u0131r\u0131lan endogami, birinin kendi grubundan olan biri ile evlenmesini sa\u011flamakt\u0131r. \u0130\u00e7sel k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 a\u015fman\u0131n cezalar\u0131 k\u00fclt\u00fcrler aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6stermi\u015f ve bu cezalar \u00f6l\u00fcmden, hafif onaylamamaya kadar de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterir\u00a0(Pauls, 2019).<\/p>\n [2]<\/a> Bu \u00e7al\u0131\u015fmada literat\u00fcr taramalar\u0131nda tutarl\u0131l\u0131k sa\u011flanabilmesi i\u00e7in \u00c7erkez<\/em> kelimesi TDK\u2019n\u0131n yaz\u0131m \u015fekli esas al\u0131narak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, \u00e7e\u015fitli yay\u0131nlardan yap\u0131lan al\u0131nt\u0131larda kullan\u0131lan, \u201c\u00c7erkes\u201d ve \u201cAd\u0131ge\u201d s\u00f6zc\u00fckleri de ayn\u0131 anlam\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131rlar.<\/p>\n [3]<\/a>[3] De Facto kelime anlam\u0131 olaraktan \u201cger\u00e7ekte olan-fiili-uygulamada olan\u201d gibi anlamlar ta\u015f\u0131maktad\u0131r. D\u00fcnya\u2019da De Facto b\u00f6lgelere en g\u00fczel \u00f6rneklerden birisi olan KKTC de ba\u011f\u0131ms\u0131z bir devlettir. KKTC uluslararas\u0131 ili\u015fkilerde T\u00fcrkiye ve Libya taraf\u0131ndan tan\u0131nm\u0131\u015f bir devlettir. Bu kadar az \u00fclke taraf\u0131ndan tan\u0131nmas\u0131 KKTC\u2019yi uluslararas\u0131 alanda yok sayamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc o b\u00f6lgeye gitti\u011finizde De Facto kavram\u0131nda ge\u00e7en \u201cger\u00e7ekte olan-fiili\u201d durumla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lacakt\u0131r\u00a0(Korkusuz, 2018).<\/p>\n [4]<\/a> 1763 1864 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen, farkl\u0131 kaynaklarda \u201cRus-Kafkas Sava\u015flar\u0131\u201d, \u201cKafkas-Rus Sava\u015flar\u0131\u201d, \u201c\u00c7erkez-Rus Sava\u015flar\u0131\u201d, \u201c101 y\u0131l sava\u015flar\u0131\u201d gibi farkl\u0131 isimlerle an\u0131lan sava\u015flar\u0131 ifade etmek i\u00e7in; \u00e7at\u0131\u015fan milletlerden, sald\u0131ran taraf\u0131n ad\u0131 \u00f6nce, savunan taraf\u0131n ad\u0131 sonra gelecek \u015fekilde bir ifade tarz\u0131 benimsenerek, bahsi ge\u00e7en sava\u015flar\u0131n ad\u0131n\u0131n bu \u015fekilde belirtilmesi tercih edilmi\u015ftir.<\/p>\n [5]<\/a> Tarafla\u015fma: \u0130ki veya daha fazla farkl\u0131 ideoloji, grup, g\u00f6r\u00fc\u015f veya ak\u0131mdan belirli birine yak\u0131nla\u015fmak, taraf olmak.<\/p>\n [6]<\/a> T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015fu \u00f6ncesi 1919-1923 tarihleri aras\u0131n\u0131 kapsayan d\u00f6nem (Kaygusuz, 2005).<\/p>\n [7]<\/a>Fatih Altayl\u0131: Ben de konu\u015fman\u0131n bir yerinde \u201cAma bu sorun yaratmad\u0131klar\u0131 veya yaratmayacaklar\u0131 anlam\u0131na gelmiyor. Mesela bir s\u00fcredir bu \u015fekilde T\u00fcrkiye\u2019ye gelmi\u015f gruplar\u0131n da talepleri oluyor. Mesela baz\u0131 \u00c7erkesler k\u00fclt\u00fcrel hak talebinde bulunuyorlar. Yar\u0131n \u00f6b\u00fcr g\u00fcn Suriyeli g\u00f6\u00e7menler de bu taleplerde bulunabilirler\u201d minvalinde bir \u015feyler s\u00f6yledim. Buradaki kilit laf \u201cBaz\u0131\u201d. Ki Murat Bardak\u00e7\u0131 da, \u0130lber Ortayl\u0131 da ge\u00e7mi\u015fte benzer ele\u015ftiriler yapm\u0131\u015flard\u0131. Elbette ki, T\u00fcrkiye\u2019deki t\u00fcm etnik gruplar gibi t\u00fcm \u0130mparatorluk bakiyeleri, co\u011frafyam\u0131zdan zorunlu olarak kopup bu topraklar\u0131 vatan bellemi\u015f herkes bu \u00fclkenin asli ve kurucu unsurudur. Ama bu unsurlar\u0131n her biri kalk\u0131p \u201cBizim haklar\u0131m\u0131z\u201d diye ayr\u0131 ayr\u0131 k\u0131yamet koparmaya ba\u015flarsa bu \u00fclke i\u00e7inden \u00e7\u0131k\u0131lmaz bir hal al\u0131r.<\/p>\n [8]<\/a> Bu konuya \u00f6rnek olacak iki farkl\u0131 yerde iki \u00f6rnek yazaca\u011f\u0131z.<\/p>\nG\u0130R\u0130\u015e<\/h3>\n
CUMHUR\u0130YET\u0130N \u0130LK YILLARINDA T\u00dcRKLE\u015eT\u0130RME POL\u0130T\u0130KALARI VE \u00c7ERKEZLER<\/h3>\n
G\u00dcN\u00dcM\u00dcZDE KARI\u015eTIRILAN KAVRAMLAR: KAFKASYA, TRANSKAFKASYA<\/h3>\n
\u00c7ERKEZ K\u0130ML\u0130\u011e\u0130N\u0130N ASLI VE T\u00dcRK\u0130YE \u00c7ERKEZLER\u0130N\u0130N K\u0130ML\u0130K ALGISINDAK\u0130 FARKLILIKLARIN SEBEPLER\u0130<\/h3>\n
SONU\u00c7<\/h3>\n